ثنائے خواجہؐ دا ابدی سفر تے فکری جہتاں ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی نعت گوئی تحریر: مدثر اقبال بٹ (چیف ایڈیٹر / بانی روزنامہ "بھلیکھا" لاہور
(Dr.Izhar Ahmad Gulzar, Faisalabad, Pakistan)
ثنائے خواجہؐ دا ابدی سفر تے فکری جہتاں
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی نعت گوئی
تحریر: مدثر اقبال بٹ (چیف ایڈیٹر / بانی روزنامہ "بھلیکھا" لاہور |
|
ثنائے خواجہؐ دا ابدی سفر تے فکری جہتاں
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی نعت گوئی
تحریر: مدثر اقبال بٹ (چیف ایڈیٹر / بانی روزنامہ "بھلیکھا" لاہور)
ادب دی تاریخ گواہ اے کہ سخن وری جدوں تک محض دنیاوی رغبتائں، حسن تے عشق دے مجازی افسانیاں تے ذاتی فائداں دی اسیر رہندی اے، زوال دا شکار رہندی ہے۔ پر جدوں ایہی سخن وری درِ مصطفیٰ ﷺ دی چاکری دا منصب سنبھالدی اے، تاں ایہنوں ابدی حیات تے بقائے جاوداں حاصل ہو جاندی ہے۔ نعت گوئی محض اک صنفِ سخن نہیں، سگوں اک اوکھی عبادت، باوضو تخلیقی عمل تے بندگی دے رشتے دا معراج ہے۔ اردو نعت دا گلشن موجودہ دور وچ جنہاں معتبر ناںواں نال مہک رہیا اے، اوہناں وچ اک منفرد، متوازن تے معتبر ناں ممتاز محقق، نقاد تے صاحبِ طرز شاعر ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا ہے۔
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی شخصیت علمی تے ادبی حلقیاں وچ کسی تعارف دی محتاج نہیں ہے۔ اوہناں دا تخلیقی سفر تحقیق دی پختگی، تنقید دی غیر جانب داری تے تخلیق دی والہانہ کیفیت دا حسین امتزاج ہے۔ اوہناں دے شعری افق تے جدوں اسیں نظر مارنے آں، تاں اوہناں دی نعتیہ شاعری عقیدت تے محبت دا اک ایہوجہا بحرِ بے پایاں نظر آوندی اے جیہدی ہر لہر ذکرِ حبیبِ کبریا ﷺ نال بھرپور ہے۔ اوہناں دے نعتیہ کلام "اظہارِ نعت" دے فکری پہلوآں، اسلوب دی خوبصورتی، عروضی پختگی تے اوہناں دی نعت گوئی دے انفرادی رنگاں دا تفصیلی جائزہ تھلے دتے فکری مباحث توں واضح ہوندا ہے۔
سوزِ دروں تے عشقِ رسول ﷺ
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی نعت گوئی دا بنیادی محرک وہ گہرا سوزِ دروں تے عشقِ رسول ﷺ اے جو اوہناں دے رگ و پے وچ وسیا ہویا ہے۔ اوہ نعت نوں رسمی رواداری یا محض تبرک دے طور تے نہیں لکھدے، سگوں اوہناں دے نزدیک نعت نگاری بندگی دے رشتے دا اثاثہ تے مان دا باعث ہے۔ شاعر دے ہاں عشقِ احمد ﷺ محض اک جذباتی کیفیت دا ناں نہیں، سگوں ایہہ روح دی تہذیب دا وسیلہ ہے۔ جدوں اوہ فرماندے نے کہ محفلِ نعت وچ پہنچ کے روح نوں رعنائی تے عجیب توانائی ملی، تاں اوہ دراصل اس مابعدالطبیعیاتی سچائی ول اشارہ کر رہے ہوندے نے جِتھے اسمِ محمد ﷺ کائنات دیاں تاریکیاں نوں دور کرن دا ضامن بن جاندا ہے۔ اوہناں دی فکر دا حاصل ایہہ اے کہ انسانِ کامل دا عشق ہی ناقص انسان نوں کاملیت دے مرتبے تے فائز کردا اے، جیویں کہ اوہ خود اعتراف کردے نے:
عشقِ احمدؐ سے مری روح کو رعنائی ملی
محفلِ نعت میں پہنچے تو عجب توانائی ملی
اس شعر دی فکری تشریح ایہہ اے کہ ڈاکٹر اظہار دے نزدیک انسانی ارتقا دی آخری حد اتباعِ رسول ﷺ ہے۔ اوہ مادی فلسفیاں دے برعکس ایہہ تسلیم کردے نے کہ دل دی حقیقی تسکین تے کائنات دی تسخیر صرف اوہی صورت ممکن اے جدوں انسان دا دل مصطفیٰ ﷺ دی یاد نال معطر ہووے۔ جدوں دل وچ ایہہ یاد داخل ہوندی اے، تاں زندگی دیاں مصیبتاں دا طوفان خود بخود ساحلِ عافیت وچ بدل جاندا اے، جیویں کہ اوہناں دا ایہہ لافانی شعر گواہی دیندا اے:
سرورِ عالم ﷺ کا جس کو عشق حاصل ہو گیا
دونوں عالم میں وہی انسانِ کامل ہو گیا
آدابِ نعت تے فکری توازن
نعت گوئی اک ایہوجہی تلوار دی دھار اے جیہدے تے چلن لئی بے پناہ احتیاط دی لوڑ ہوندی ہے۔ ایتھے ذرا جیہی لغزش انسان نوں افراط تے تفریط دا شکار کر سکدی ہے۔ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار اک وڈے عالم تے محقق نے، ایس لئی اوہ آدابِ نعت توں چنگی طرحاں واقف نے۔ اوہناں دے ہاں غلو دا ناں و نشان نہیں ملدا۔ اوہ مقامِ رسالت تے مرتبۂ توحید دے وچکار حدِ فاصل نوں ملحوظِ خاطر رکھدے نے۔
اوہناں دیاں نعتاں وچ جِتھے اک پاسے حضور ﷺ نوں "واحد امانِ عالم" تے "سائباں" قرار دتا گیا اے، اوتھے ایہہ وی واضح کیتا گیا اے کہ ایہہ سبھ کچھ فضلِ الٰہی دا مظہر ہے۔ اوہ صاف لفظاں وچ کہندے نے کہ زبان نوں ثنا خوانی دی ایہہ توفیق ربِ کریم دے بے حد رحیم ہون دی وجہ توں ملی ہے۔ ایہہ فکری توازن اوہناں دیاں نعتاں نوں عقیدتی سطح تے معتبر تے ادبی سطح تے محترم بناؤندا ہے۔ اوہ خدا نوں خالقِ دوجہاں تے حضور ﷺ نوں اوہدا محبوبِ برحق منڈے نے:
یہ تو فضلِ ربِ کریم ہے وہی مجھ پہ بے حد رحیم ہے
ہے ثنائیں کہتی مری زباں، اے حبیبِ خالقِ دوجہاںﷺ
اوہناں دے کلام دا ایہہ پہلو قاری نوں دسدا اے کہ نعت گوئی وچ سچی عقیدت اوہی اے جو شریعت دے دائرے دے اندر رہ کے جمالِ نبوت دا اعتراف کرے، جِتھے اک پاسے عجز دا ایہہ عالم ہووے کہ اک سطر لکھنا وی کتاب دے برابر لگے تے دوجے پاسے توحید و رسالت دے آداب قائم رہن:
کوئی اک سطر نہ ہی باب ہے، ترے نام پوری کتاب ہے
تو ہی وجہِ خلقتِ دوجہاں تو ہی رب کا عالی جناب ہے
دیارِ حبیب ﷺ نال والہانہ تعلق
شعرائے نعت دا اک نہایت محبوب تے پسندیدہ موضوع "مدینہ منورہ" دیاں گلیاں، اوتھوں دیاں روح پرور ہواواں تے اس پاک دھرتی دی مٹی نال والہانہ عقیدت تے محبت دا اظہار ہے۔ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دے کلام وچ ایہہ رنگ بہت ڈونگھا، پرجوش تے تڑپ نال بھرپور ہے۔ اوہ جدوں مدینے دا ذکر کردے نے، تاں اوہناں دا اسلوب وجدانی ہو جاندا اے تے الفاظ دل دیاں دھڑکناں نال تال ملاندے محسوس ہوندے نے۔ اوہناں دے کلام وچ ہجر دی تڑپ تے اضطراب دا ایہہ عالم اے کہ اوہ دور بیٹھ کے گھبرا رہے نے تے دل تے لگے ہوئے فرقت دے زخماں نوں سی رہے نے، جیویں کہ اوہناں دا شعر گواہی دیندا اے:
تمنا تھی ترے روضے پہ ہوتا
بہت ہوں دور، اور گھبرا رہا ہوں
پر اس اضطراب دے نال ہی اوہ مدینے دے در و دیوار نوں اک انوکھے استعاراتی نظام وچ ڈھالدے نے:
ہر شان سے افضل تر اک شانِ مدینہ ہے
عنوان حسیں سب سے عنوانِ مدینہ ہے
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار نے مدینے دی عظمت نوں نمایاں کرن لئی "عنوانِ مدینہ"، "ایوانِ مدینہ"، تے "دیوانِ مدینہ" ورگیاں سحر انگیز ترکیباں گھڑیاں نے۔ اوہناں دے نزدیک مدینہ صرف اک جغرافیائی خطہ نہیں، سگوں ٹٹے ہوئے دلاں دا سائبان، گناہ گاراں دی پناہ گاہ تے ہر درد دی دوا ہے۔ زمانے دے ستم رسیدہ تے ہار چکے مسافر نوں جدوں مدینے وچ پناہ ملدی اے تاں روح نوں اوہ قرار میسر آؤندا اے جو کائنات دے کسی ہور کونے وچ ممکن نہیں۔ اوہ اس شہرِ پاک دی خاک نوں دنیا بھر دے مشک و عنبر تے عطرِ نایاب توں افضل منڈے نے۔ اوہناں دا قلم جدوں اس شہرِ پناہ دا نقشہ کھینچدا اے تاں قاری خود نوں اسی نورانی فضا وچ ساہ لیندے محسوس کردا ہے:
سلوکِ دہر سے ہارے ہوئے مسافر کو
ملا ہے چین کا اک مستقر مدینے میں
سیرتِ طیبہ دا آفاقی تے اخلاقی پیغام
موجودہ دور دی نعتیہ شاعری دا اک وڈا تقاضا ایہہ ہے کہ ایہدے وچ محض جمالیاتی تے معجزاتی پہلوآں تے ہی اکتفا نہ کیتا جاوے، سگوں حضور ﷺ دے اسوۂ حسنہ نوں اج دے سسکدے ہوئے انسان لئی مشعلِ راہ بنا کے پیش کیتا جاوےDictated by core message. ڈاکٹر اظہار احمد گلزار اس جدید فکری شعور نال لیس نے۔ اوہناں دے کلام وچ سیرتِ طیبہ دے سماجی تے اخلاقی پہلو نمایاں ہو کے سامنے آوندے نے:
سرکارﷺ کی سیرت سے انسان بنے انساں
اور اس سے ہی ان کا ہر کردار مہکتا ہے
اس شعر دی ڈونگھائی وچ اترئے تاں معلوم ہوندا اے کہ شاعر اج دے مادی دور وچ اخلاقی زوال دا علاج صرف تے صرف محمدِ عربی ﷺ دے اسوۂ مبارکہ دی پیروی وچ دیکھدے نے۔ اوہ حضور ﷺ دی ذاتِ گرامی نوں یتیماں، بیواواں تے بے نواواں دا آسرا قرار دے کے معاشرتی انصاف، ہمدردی تے کائناتی محبت دا درس دیندے نے:
یتیموں، بے نواؤں اور بیواؤں کی خاطر ہی
ہے ہستی آپ کی بے حد مہرباں، یا رسول اللہ
اوہناں دے نزدیک دہر دے "خانۂ تہذیب" تے "مکتبِ تہذیب" نوں اگر کوئی خوبصورتی تے زیبائی ملی اے، تاں اوہ حضور ﷺ دی لیاندی ہوئی شریعت تے اخلاقِ عالیہ دی تجلی توں ملی ہے۔ ایہہ پہلو نعت دے پیغام نوں آفاقی تے انسانیت ساز بنا دیندا ہے۔
اعترافِ عجز تے نعت بطورِ وسیلۂ نجات
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی شاعری وچ عاجزی، انکساری تے اعترافِ عجز دا رنگ بہت نمایاں ہے۔ اوہ اپنے وسیع ادبی تے تحقیقی سرمائے وچ سب توں زیادہ معتبر تے لائقِ فخر اپنی نعت گوئی نوں سمجھدے نے۔ اوہناں دے نزدیک دنیاوی پذیرائی عارضی ہے، جدکہ نعتِ رسول ﷺ اوہناں دی نجاتِ اخروی دا حقیقی ضامن ہے۔ اوہ اپنے گناہواں دے بوجھ (بارِ عصیاں) توں چنگی طرحاں واقف نے، پر شفیعِ محشر ﷺ دی رحمت تے جود و عطا تے اوہناں دا بھروسا پکا ہے، جیویں کہ اوہ "اظہارِ نعت" وچ اعتراف کردے نے:
مدحتِ سرورِ کونین اثاثہ ہے مرا
نعت لکھنے کی بدولت یہ پذیرائی ملی
تے اسی طرحاں دوجے مقام تے اپنے باطنی فیض دا تذکرہ کردے ہوئے فرماندے نے:
مدحتِ خیر البشر لکھتے ہی اے اظہار دیکھ
مجھ پہ رب کی رحمتوں کا فیض نازل ہو گیا
اوہناں دیاں نعتاں وچ "چشمِ تر نال نعت لکھنا"، "دربار وچ کبوتر بن کے بہن دی تمنا کرنا"، تے "خود نوں اک ادنیٰ گداگر دے روپ وچ پیش کرنا" اوہناں دے قلبی خلوص تے عاجزی دا ثبوت ہے۔ اوہ اپنے کلام دے ذریعے اس ابدی سچائی نوں عام کردے نے کہ درِ مصطفیٰ ﷺ تے جھکن والا سر ہی کائنات وچ بلند ترین سر ہوندا اے، کیونکہ ایہی اوہ آستانہ اے جِتھے زندگی دے ہر سوال دا جواب ملدا ہے۔
فنی پختگی تے اسلوبِ بیان
کسی وی شاعر دی فکری پرواز اس وقت تک قاری نوں متاثر نہیں کر سکدی جدوں تک اوہنوں فنی پختگی حاصل نہ ہووے۔ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار چونکہ اردو زبان و ادب دے استاد، محقق تے عروض دے باریک بین پارکھ نے، ایس لئی اوہناں دیاں نعتاں وچ لسانی تے فنی خامیوں (جیویں ایطائے قوافی یا سکتہ) دا گزر نہیں ہوندا۔ اوہناں نے اپنی نعتاں لئی زیادہ تر مروجہ، مترنم تے رواں بحراں دا انتخاب کیتا اے، جیہدے نال کلام وچ اک خاص قسم دا نغماتی تے وجدانی تاثر پیدا ہوندا ہے۔ مثلاً بحرِ رمل تے بحرِ متقارب دا خوبصورت استعمال اوہناں دے کلام نوں غنائیت عطا کردا ہے۔ "جا رہا ہوں"، "مہکتا ہے"، "ہو گیا"، "یا رسول اللہ" تے "طیبہ میں ہے" ورگیاں خوبصورت ردیفاں نے کلام دے ترنم نوں دوگنا کر دتا ہے۔ اوہناں دے ہاں تشبیہات تے استعارات روایتی ہون دے باوجود اک نویں تروتازگی نال جلوہ گر نے۔ اوہناں دے کلام وچ استعمال ہون والیاں ایہہ ترکیباں اوہناں دے وسیع مطالعے تے لسانی دسترس دی گواہی دیندیاں نے:
دل کا رخسار مہکنا: ذکرِ حبیب ﷺ نال باطن دے منور ہون دی خوبصورت علامت۔
قرطاس کا خوشبو پانا: کاغذ تے نعت لکھن نال کاغذ دے معطر ہون دا شاعرانہ حسن۔
مکتبِ تہذیب / خانۂ تہذیب: سیرتِ نبوی ﷺ نوں انسانی تمدن دی بنیاد قرار دینا۔
شمسِ بطحا / خورشیدِ رسالت: حضور ﷺ دی ذات نوں کائنات لئی منبعِ نور مننا۔
مجموعی طور تے کہیا جا سکدا اے کہ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا ایہہ مایہ ناز نعتیہ مجموعہ "اظہارِ نعت"، نعت دی دنیا وچ تے مدحتِ رسول ﷺ دی کہکشاں وچ اپنی اک منفرد، ممتاز تے مستقل حیثیت منوائے گا۔ ایہہ مجموعہ نہ صرف اردو نعتیہ ادب وچ اک گراں قدر تے تاریخی اضافہ ثابت ہووے گا، سگوں قارئین دے دلاں وچ عشقِ رسول ﷺ دی شمع نوں ابدی طور تے روشن کر دیوے گا۔ یقیناً ایہہ مبارک کاوش ڈاکٹر صاحب لئی دنیاوی تے اخروی دوہاں جہاناں وچ انشاء اللہ تعالیٰ کامیابی و کامرانی دا وسیلہ بنے گی تے اوہناں نوں ابدی سعادتوں نال ہمکنار کرے گی۔
دعا اے کہ بارگاہِ مصطفوی ﷺ وچ اس مجموعے نوں قبولیتِ تامہ دا اعلیٰ مقام حاصل ہووے، ربِ کریم اس نذرانۂ عقیدت نوں شرفِ قبولیت عطا فرمائے تے ایہنوں شاعر لئی نجات تے توشۂ آخرت بنائے۔
آمین بجاہ سید المرسلین ﷺ |
|