فیصل آباد: شہرِ نعت دا معتبر تناظر تے 'اظہارِ نعت' دا تحسینی مطالعہ تحریر : علی بابر بٹ
(Dr.Izhar Ahmad Gulzar, Faisalabad, Pakistan)
فیصل آباد: شہرِ نعت دا معتبر تناظر تے 'اظہارِ نعت' دا تحسینی مطالعہ
تحریر : علی بابر بٹ |
|
|
فیصل آباد: شہرِ نعت دا معتبر تناظر تے 'اظہارِ نعت' دا تحسینی مطالعہ تحریر : علی بابر بٹ |
|
فیصل آباد: شہرِ نعت دا معتبر تناظر تے 'اظہارِ نعت' دا تحسینی مطالعہ
تحریر : علی بابر بٹ
لائل پور (فیصل آباد) اک اجیہا مردم خیز شہر اے جیہڑا ہر دور وچ ہنرمنداں، سخن وراں تے حسنِ نظر رکھن والے فنکاراں دا مسکن رہیا اے۔ ایہہ اوہ دیار اے جِتھوں دے اہلِ قلم نے ادب دیاں تمام اصناف—بھاویں اوہ افسانہ نگاری ہووے، تنقید و تحقیق یا دوجیاں اصنافِ نثر و نظم—وچ اپنے فن دا لوہا منوایا تے بین الاقوامی پدھر تے شاندار منتا حاصل کیتی۔ تاہم، ادب دیاں تمام اصناف دی آبیاری دے باوجود اس شہرِ بے مثال نوں جہڑی حقیقی، سرمدی تے اقدس پچھان میسر آئی، اوہ مدحتِ رسول ﷺ تے نعت نگاری دا متبرک میدان اے۔ لائل پور دی مٹی نوں اصل وچ اسی مقدس نسبت نے معتبر کیتا، جس پاروں فیصل آباد نوں "شہرِ نعت" دے قدسی لقب نال سرفراز کیتا گیا۔
سطحی تے کم نظر طبقیاں نے بھاویں ایہنوں "لالچ تے لٹھے دا شہر" کہن دی کوشش کیتی، پر ایہہ مفروضہ ایہدے روحانی، تہذیبی تے فکری سرچشمیاں دے سامھنے بالکل بے بنیاد ثابت ہوندا اے۔ فیصل آباد محض مادیت یا صنعتی دوڑ دا ناں نہیں، سگوں محبت، امن تے پاکیزہ قادراں دا امین اے۔ جس طرحاں انسانی وجود وچ دل دھڑکدا اے، بالکل اوسے طرحاں اٹھاں بازاراں دے سنگم وچ قائم تاریخی گھنٹہ گھر ایہدی زندہ دلی دا گواہ اے۔ لائل پور دا تاجر، صنعت کار، محنت کش، سائنس دان، ادیب تے شاعر اپنے اپنے رنگ وچ اس دیار دی خدمت وچ دن رات لگے ہوئے نے۔
اس شہر دا سب توں مقدس تے لازوال روپ "شہرِ نعت" ای دی صورت وچ جلوہ گر ہوندا اے۔ اِنج تے فیصل آباد دے بے شمار شاعراں نے مدحتِ مصطفیٰ ﷺ وچ اپنے قلم نوں متحرک رکھیا، پر اس جائزے وچ بالخصوص اوہناں ممتاز تے قدسی نفس نعت گو شاعراں دے ناںواں دا احاطہ کیتا گیا اے جنہاں دے نعتیہ مجموعے باقاعدہ چھپ کے قبولِ عام حاصل کر چکے نے تے جنہاں دے مطبوعہ کلام نے اس دیار دی نعتیہ روایت نوں توانائی بخشیا۔ منظور احمد منظور توں لے کے اج تک، ایہناں قادر الکلام نعت گو شاعراں دی فہرست ایہہ اے:
منظور احمد منظور، سید محمد امین علی شاہ نقوی، سید ماجد علی زیدی، حافظ سراج الحق المعروف حافظ لدھیانوی، غلام رسول خلیق قریشی، محمد ابراہیم المعروف صائم چشتی، سید مسرور الحسن المعروف مسرور بدایونی، امانت علی المعروف نادر جاجوی، عبدالستار نیازی، ریاض الحق طاہر المعروف ڈاکٹر ریاض مجید، ریاض احمد پرواز، آصف بشیر چشتی، عارف رضا، زاہد فخری، عظمت اللہ خان، بشیر احمد قادری، اختر سدیدی، رشید ہادی، حکیم محمد رمضان اطہر، طاہر صدیقی، میاں منیر احمد منیر، محمد سلیم محرم، احمد شہباز خاور، عبدالعزیز المعروف صابری عالی، فقیر مصطفی امیر نواز امیر، پروفیسر ریاض احمد قادری، محمود احمد مفتی، محمد مسعود اختر، ڈاکٹر محمد فاروق بھٹی، پروفیسر محمد سلیم قمر، صاحبزادہ محمد لطیف ساجد، قمر الزمان قمر قادری، خان منیر احمد خاور، ارشاد اعجاز رانا، نور محمد نور کپور تھلوی، افضل خاکسار، حافظ محمد حسین حافظ، بسمل شمسی، پروفیسر محمد طاہر صدیقی، اخلاق حیدر آبادی، شاہد کوثری، ڈاکٹر افضال احمد انور، محمد افضل کوٹلوی، محمد سرور قمر قادری، ناصر حسین رازی، محمّد سلیم شاہد ، سکندر ایاز سید ، ڈاکٹر سعادت علی ثاقب ، زاہد سرفراز زاہد، ڈاکٹر مقصود احمد عاجز، تے ڈاکٹر اظہار احمد گلزار۔
'اظہارِ نعت' تے جدید نعتیہ ادب دا گراں قدر باب
ایسے معتبر تے متبرک نعتیہ روایت دے تسلسل وچ، مبارک تے مسرت افروز تاریخ یکم ربیع الاول 1448ھ نوں ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا نواں اردو نعتیہ مجموعہ "اظہارِ نعت" چھپ کے سامنے آیا تے فیصل آباد دے نعتیہ سفر دا اک درخشندہ تے شاندار باب بن چکیا اے۔
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی نعت گوئی دا تحسینی و تنقیدی مطالعہ ظاہر کردا اے کہ اوہناں دا کلام محض روایتی لفظاں دی ترتیب یا ظاہری سجاوٹ دا ناں نہیں، سگوں اندرونِ ذات وچ اتر جان والی سچی حبِ رسول ﷺ دا روشن آئینہ اے۔ اوہناں دے اسلوب وچ جِتھے عروضی و فنی پختگی، زبان و بیان تے کامل دسترس تے متانت دِسے گی، اوتھے مدحتِ مصطفیٰ ﷺ دے باریک آداب دا اوہ محتاط پاس و لحاظ وی موجود اے جہڑا کسی وی قادر الکلام نعت گو دا طرۂ امتیاز ہوندا اے۔ "اظہارِ نعت" فکری لحاظ نال عجز، فروتنی، احتسابِ ذات تے اسوۂ حسنہ دے انوار نال لبریز اے۔ ایہہ مجموعہ نہ صرف فیصل آباد دی تاریخِ نعت وچ اک لائقِ تحسین تے گراں قدر اضافہ اے، سگوں جدید اردو نعتیہ ادب دے سرمائے وچ وی اپنا اک مستقل، مستند تے معتبر مقام قائم کردا اے۔
اردو نعتیہ ادب وچ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا نعتیہ مجموعہ "اظہارِ نعت" مدحتِ رسول ﷺ، قلبی عقیدت تے سوزِ درون دا اک دلکش مرقع اے۔ نعت گوئی محض اک صنفِ سخن نہیں، سگوں بارگاہِ رسالت مآب ﷺ وچ عقیدت تے احترام دا نذرانہ پیش کرن دی اک بابرکت سعادت اے جس لئی فکر تے زبان دونہاں دی طہارت لازمی شرط اے۔ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار نے اپنی نعتوں وچ جِتھے روایتی نعت گوئی دے آداب نوں ملحوظ رکھیا اے، اوتھے اپنے کلام وچ خلوص، سلاست تے اثر آفرینی دا اجیہا حسین امتزاج پیش کیتا اے جہڑا پڑھن والے دے دل تے سیدھا اثر کردا اے۔
شاعر دی نعت گوئی دا بنیادی محور حضورِ اکرم ﷺ نال بے پناہ محبت تے اپنے عجز و انکسار دا اعتراف اے۔ اک سچے نعت گو دی سب توں وڈی پہچان ایہہ ہوندی اے کہ اوہ مدحِ مصطفیٰ ﷺ نوں اپنی قابلیت نہیں سگوں عطائے ربانی تے اپنا بہترین مقدر سمجھدا اے۔ اوہناں دے کلام وچ محض رفعتِ مقام تے معراج و لامکاں دے ذکر تے ہی اکتفا نہیں کیتا گیا، سگوں سیرتِ طیبہ دے اوہناں اخلاقی و عملی پہلوآں نوں وی اجاگر کیتا گیا اے جہڑے انسانیت لئی مشعلِ راہ نے—جیویں دشمناں لئی دعا کرنا، بے کسوں تے غریباں دا آسرابننا، تے معاشرے وچ عدل و مساوات قائم کرنا۔ ایہدے نال نال "والضحیٰ"، "کوثر"، "امّی"، تے "شبِ اسرا" ورگے قرآنی اشارے تے تلمیحاں دا برمحل استعمال کلام نوں معنوی تے مستندتبار نال ٹھوس بنیاداں دیندا اے۔
زبان و بیان دے لحاظ نال ڈاکٹر اظہار دا اسلوب نہایت سادہ، سلیس تے رواں اے۔ اوہناں نے گرانبار، مشکل تے پیچیدہ فارسی تراکیب دی تھاں عام فہم لفظیات دا انتخاب کیتا اے، جس نال کلام دی روحانی چاشنی سیدھی روح وچ اتردی محسوس ہوندی اے۔ بحور دے انتخاب وچ جو ترنم تے سوز و گداز موجود اے، اوہ پڑھن والے تے اک خاص کیفیت طاری کر دیندا اے۔ بالخصوص "داستاں داستاں" تے "کہکشاں کہکشاں" ورگیاں ردیفاں دا صوتی آہنگ کلام وچ عجیب نغمگی پیدا کردا اے، جد کہ "میرے نبی ﷺ"، "حضور کی"، تے "محمد ﷺ" ورگے مرکزی ردیف پورے کلام دا محور ذاتِ اقدس ﷺ ول ہی رکھدے نے۔
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دی نعت گوئی دا سب توں نمایاں حسن ایہہ اے کہ اوہ محبت تے عقیدت دی شیفتگی وچ وی شرعی حداں تے ادب دے تقاضیاں نوں ہتھوں چھڈن نہیں دیندے؛ اوہ خالق تے مخلوق دے بنیادی فرق نوں ہمیشہ قائم رکھدے نے۔ اگرچہ اوہناں دا کلام زیادہ تر کلاسیکی تے روایتی سانچیاں وچ ڈھلیا ہویا اے تے ایہدے وچ جدید ترین تجربیاں دی تھاں روایتی پاسداری زیادہ نظر آؤندی اے، پر یہی انداز اوہناں دے کلام وچ سچائی، خلوص تے عمومیت پیدا کردا اے۔ ایہہ نعتان محض لفظی صناعی نہیں سگوں اک سچے عاشقِ رسول ﷺ دے دل دی آواز نے جہڑی "اظہارِ نعت" نوں اردو نعتیہ ادب وچ اک محترم تے باوقار مقام عطا کردی اے۔
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دے نعتیہ مجموعے "اظہارِ نعت" دے بیک ٹائٹل تے پروفیسر ریاض احمد قادری لکھدے نے:
"نعت گوئی محض اک صنفِ سخن یا لفظی فنکاری دا ناں نہیں، سگوں ایہہ روح دیاں ڈونگھائیاں توں پھُٹن والی اوہ خوشبو اے جہڑی مشامِ جاں نوں معطر کر دیندی اے۔ ایہہ اک اجیہی روحانی قوت تے وارفتگیِ قلب دا اظہار اے جہڑا سیدھا سنن والے دے دل دیاں تاراں نوں چھیڑدا اے۔ ایس فنِ لطیف دا مقصد صرف شاعری دی ترویج نہیں سگوں باطن دی صفائی تے روح دی طہارت اے۔
فیصل آباد دی زرخیز زمین نے جِتھے وڈے وڈے اہل علم تے صاحبانِ قلم نوں جنم دتا، اوتھے عصرِ حاضر وچ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا ناں اک اجیہی ہمہ گیر شخصیت دے طور تے ابھریا اے جس نے تحقیق، تنقید، کالم نگاری، افسانہ نگاری تے سیرت نگاری دے نال نال نعت گوئی دے میدان وچ وی اپنی صلاحیتاں دا لوہا منوایا اے۔ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار محض اک فرد نہیں سگوں اک ادارے دی حیثیت رکھدے نے، جنہاں دا سفر علمی پیاس دی تسکین لئی "لالٹین توں پی ایچ ڈی" تک پھیلیا ہویا اے۔ اوہناں دی شخصیت وچ اک پاسے تحقیق دی ڈونگھائی تے تنقید دا شعور اے، تے دوجے پاسے افسانہ نگاری دی حساسیت تے کالم نگاری دا سماجی درد رچیا بسیا اے۔ تاہم، آپ دا اصل حوالہ تے پچھان اوہ "عشقِ رسول ﷺ" اے جہڑا آپ دی نعت گوئی تے سیرت نگاری وچ روح بن کے دوڑ رہیا اے۔ آپ نے نعت نوں صرف اک صنفِ سخن دے طور تے نہیں اپنایا، سگوں ایہنوں اپنی زندگی دا کل اثاثہ تے شفاعت دا ذریعہ بنایا اے۔ آپ دیاں تحقیقی کاوشاں، خاص طور تے غیر مسلم شاعراں دے نعتیہ کلام نوں اکٹھا کرنا، آپ دی وسعتِ نظری تے آفاقی سوچ دا بین ثبوت اے۔ اردو تے پنجابی دونہاں زباناں تے یکساں دسترس رکھن پاروں آپ دے کلام وچ جِتھے علمی وقار ملدا اے، اوتھے پنجاب دی مٹی دی خوشبو تے لوک ساخت دی رچی ہوئی تڑپ وی نمایاں اے۔ بلا شبہ آپ دیاں ادبی خدمات، بالخصوص فیصل آباد دی تاریخ نوں محفوظ کرنا تے نعت دے ذریعے سیرتِ طیبہ دے عملی پہلوآں نوں اجاگر کرنا، آؤن والیاں نسلاں لئی اک گراں قدر علمی و روحانی ورثہ اے۔ ڈاکٹر اظہار احمد گلزار نعت گوئی تے سیرت نگاری دے میدان دا اوہ روشن منار نے جِتھے تحقیق دی ڈونگھائی تے جذبہٴ عشقِ رسول ﷺ باہم ہم آغوش نظر آؤندے نے۔"
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا نواں نعتیہ مجموعہ "اظہارِ نعت" مدحتِ سرورِ کونین صلی اللہ علیہ وسلم دا اک پرخلوص تے روحانی منظوم تحفہ اے۔ اوہناں دا کلام جذبہٴ عشقِ رسولؐ، عجز و انکسار تے قرآنی تلمیحات دا اجیہا خوبصورت امتزاج اے جہڑا پڑھن والیاں دے دلاں وچ الفتِ مصطفیٰؐ نوں مزید جلا بخشدا اے۔
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دے ہاں نعت گوئی محض اک صنفِ سخن نہیں سگوں ذریعہٴ نجات تے اظہارِ عقیدت دا مقدس وسیلہ اے۔
عشقِ رسولؐ تے رحمتِ الٰہی: اوہناں دے کلام وچ آقا دو جہاںؐ دی ذاتِ بابرکات نال وارفتگی تے شفاعت دی امید نمایاں اے۔ اوہ فرماندے نے:
نہ کیوں ہو دہر میں چمکا نصیب امت کا
نبی کا لطف و کرم اس پہ جو دوامی ہے
قرآنی تلمیحات تے متبرک ردیفاں: شاعر نے قرآنی آیات تے متبرک کلمات نوں بطورِ ردیف استعمال کر کے کلام دا تقدس ودھایا اے، جیویں ‘وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ’ تے مبنی نعت، جہڑی اوہناں دے گہرے فکری تے دینی ربط دا ثبوت دیندی اے۔
نعت دے مقامِ بلند تے اپنی کم مائیگی دا اعتراف اوہناں دے کلام دا حسن اے:
عطا ہو نعت کی توفیق اب تو یا مولا!
مرے سخن، مری ہستی میں کتنی خامی ہے
سادگی، روانی تے ترنم اوہناں دے شعری اسلوب دے بنیادی عناصر نے۔
ردیف تے ترنم: مختلف نعتوں وچ ‘یا رسول اللہ’، ‘اے حبیبِ خالقِ دو جہاں’ تے ‘ہے روشنی’ ورگیاں ردیفاں دی تکرار نے کلام وچ خاص نغمگی تے وجدانی کیفیت پیدا کر دتی اے۔
سلیس زبان: پیچیدہ تعقید تے گرانبار الفاظ توں گریز کردے ہوئے اوہناں نے عام فہم تے پراثر اسلوب اختیار کیتا اے تاکہ مدحت دا پیغام بلا واسطہ دل وچ اتر جائے۔
مجموعی طور تے "اظہارِ نعت" دا کلام بے حد اثر انگیز تے پرخلوص اے۔ تاہم فنی نقطہٴ نظر توں کچھ تھاواں تے بیانیہ اس قدر سادہ تے براہِ راست ہو جاندا اے کہ شعر تے نثری تاثر غالب آؤن لگدا اے۔ اگر کچھ تھاواں تے تمثیلی ڈونگھائی، پیچیدہ استعارے تے جدید شعری ایمجری دا مزید اہتمام کیتا جاندا تے کلام دا جمالیاتی معیار مزید بلند ہو سکدا سی۔ ایس دے باوجود، شاعر دی نیت دی پاکیزگی، روانی تے عشقِ مصطفیٰؐ دی سچائی ایہناں تکنیکی باریکیاں تے مکمل طور تے حاوی رہندی اے۔
ڈاکٹر اظہار احمد گلزار دا ایہہ مجموعہ مدحتِ رسولؐ دی روایت وچ اک معتبر، روح پرور تے قابلِ تحسین اضافہ اے |
|